Wat is een ATEX-zone en wat betekent dit voor elektrotechnici?
In de chemie, voedingsindustrie, op- en overslag en zelfs bij houtbewerking kom je ze tegen: ATEX-zones. Gebieden waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan. En waar elk vonkje, elke hete component, een ramp kan veroorzaken. Voor elektrotechnici gelden er strikte regels.
Zone-indeling in het kort
| Zone (gas) | Aanwezigheid explosieve atmosfeer |
|---|---|
| Zone 0 | Voortdurend of langdurig |
| Zone 1 | Af en toe bij normaal bedrijf |
| Zone 2 | Zelden en kortstondig |
Wat is ATEX?
ATEX (van het Franse ATmosphères EXplosibles) omvat twee Europese richtlijnen:
- ATEX 153 (werkplekrichtlijn): verplicht werkgevers explosierisico's te inventariseren, zones in te delen en een explosieveiligheidsdocument (EVD) op te stellen
- ATEX 114 (productrichtlijn): eisen aan apparatuur die in explosiegevaarlijke zones wordt gebruikt
De zone-indeling
De zones geven aan hoe vaak een explosieve atmosfeer aanwezig is:
Gas en damp
- Zone 0: voortdurend of langdurig aanwezig (binnenkant van een tank)
- Zone 1: af en toe aanwezig bij normaal bedrijf (rond vulpunten)
- Zone 2: zelden en kortstondig (ruimere omgeving van installaties)
Stof
- Zone 20 / 21 / 22: zelfde logica voor brandbaar stof (meel, houtstof, poeders)
Hoe lager het zonenummer, hoe strenger de eisen aan alles wat erin komt. Inclusief jouw gereedschap, meetapparatuur en telefoon.
Wat betekent dit voor elektrische apparatuur?
In ATEX-zones mag alleen Ex-gecertificeerde apparatuur die geen ontstekingsbron kan vormen. Beschermingswijzen die je tegenkomt:
- Ex d (drukvast omhulsel): een interne explosie blijft binnen de behuizing
- Ex e (verhoogde veiligheid): geen vonken of hete oppervlakken bij normaal bedrijf
- Ex i (intrinsiek veilig): energie zo laag dat ontsteking onmogelijk is (meet- en regeltechniek)
- Ex n: voor zone 2, lichtere eisen
Elke Ex-component heeft een codering (bijv. II 2G Ex d IIB T4) die aangeeft voor welke zone, gasgroep en temperatuurklasse hij geschikt is.
Werken als elektrotechnicus in een ATEX-zone
Bovenop je NEN 3140 bekwaamheid gelden extra regels:
- Werkvergunning verplicht: vrijwel altijd, met gasvrijgave-meting
- Alleen Ex-gereedschap en Ex-meetapparatuur: je standaard duspol mag zone 1 niet in
- Geen mobiele telefoon: tenzij Ex-uitvoering
- Openen van behuizingen alleen spanningsloos: of buiten de zone brengen
- Aanvullende opleiding: IECEx of vergelijkbare Ex-training wordt vrijwel altijd geëist
Expert Tip van Ingmar: de klassieke fout is dat monteurs de zone-grens niet kennen. Zone 2 kan drie meter om een flens heen liggen. Onzichtbaar. Vraag ALTIJD naar de zoneringstekening uit het explosieveiligheidsdocument voordat je een industriële locatie betreedt, en check of je werkplek (en looproute!) door een zone gaat.
Relatie met NEN 3140
NEN 3140 blijft de basis voor het elektrische werkproces (spanningsloos maken, bekwaamheid), ATEX legt daar het explosieveiligheidsregime bovenop. Bij inspecties in Ex-omgevingen gelden aanvullende normen (NEN-EN-IEC 60079-reeks) voor de installatie-eisen.
Wil je je basis NEN 3140 kennis eerst op orde brengen? Start met de VP examen voorbereiding.
Verder lezen
Klaar voor de volgende stap? start met een gratis proefaccount.
Geschreven door Ingmar van Maurik, oprichter van SwitchSkills.nl. SwitchSkills helpt jaarlijks duizenden monteurs, IVWV'ers en bedrijven bij het behalen en behouden van hun NEN 3140/3840 bekwaamheid.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen zone 0, 1 en 2?
De frequentie van explosieve atmosfeer: zone 0 voortdurend/langdurig, zone 1 af en toe bij normaal bedrijf, zone 2 zelden en kortstondig. Voor stof gelden analoog de zones 20, 21 en 22.
Mag ik met normaal gereedschap een ATEX-zone in?
Nee. In ATEX-zones is alleen Ex-gecertificeerde apparatuur en vonkvrij gereedschap toegestaan. Ook je meetapparatuur en telefoon moeten Ex-uitvoering zijn of buiten blijven.
Is een NEN 3140 certificaat voldoende voor werk in ATEX-zones?
Nee. NEN 3140 dekt het elektrische werkproces; voor ATEX-omgevingen wordt vrijwel altijd aanvullende Ex-training (zoals IECEx) en een werkvergunning met gasvrijgave geëist.
Wat is een explosieveiligheidsdocument (EVD)?
Het wettelijk verplichte document waarin de werkgever explosierisico's inventariseert, zones indeelt en maatregelen vastlegt. De zoneringstekening daaruit is essentieel voor iedereen die er werkt.